Click here to view the embedded video.

The University of West England Bristol gjørdi ein pallborðsfund, ið kallaðist ‘heimspeki er týdningarmikið.’ Mær dámar væl frágreiðingina fyri navnið. Tað er ikki ein spurningur, sum heitið á pallborðsfundum annars plagar at vera, men heldur ein pástandur, sum allir luttakararnir eru samdir um. Men pástandurin er sjálvslýsandi, tí um ein hevði spurt, um heimspeki er týdningarmikið, so hevði ein longu spurt ein heimspekiligan spurning, ið leggur upp til at viðgera, hvat tað er, at vera týdningarmikið. So svarið er “Ja, tað hevur tú longu prógva við at spyrja spurningin.” Um tykkum dáma slíkan finurligan humor, og um tit vilja hoyra meir um týdningin av heimspeki, so er sjónfílin heilt sikkurt verd at hyggja at. Har eru avbera nógv minnisverd orð.

Harnæst vil eg viðmæla bókina The Mind’s I eftir Douglas R. Hofstadter og Daniel C. Dennett. Bókin er skrivað til at vera tankavekjandi, men lætt atgeingilig fyri vanliga lesaran. Hon er deilt upp í kapitlar, ið skiftivís eru útvaldir tekstir, ið allir handla um sinnið, og viðmerkingar og lítlar søgur skrivaðar til tekstirnar av Hofstadter og Dennett. Eg rokni ikki við at tað ber til, at lesa bókina og hugsa um sinnið uppá sama máta. Men mín viðmæling ljóðar alt ov turrisligt í mun til hvussu livandi bókin er! Eg burdi heldur givið tykkum onkur dømi um spurningar, ið bókin viðgerð:

• Um tú hevði traðka inn í eina teleport maskinu, ið niðurbreyt teg eitt stað og bygdi teg uppaftur eitt annað, hevði tað so verið tú, ið traðkaði útaftur hinumegin?
• Kunnu vit nakrantíð vita hvussu tað er, at vera ein flogmús? Kanst tú ímynda tær at síggja ljóð?
• Hevði borið til, at gjørt eina teldu, ið hugsar?

Tit kunnu eisini síggja eina youtube versión av kendu framløgu Dennets ‘Where Am I?’ – ið annars eisini er at finna í bókini – her:

Click here to view the embedded video.

Tiltakið er ókeypis og verður í samkomuhøllini á Læraraskúlanum.

Elin Súsanna Jacobsen, søgufrøðingur og fráfarin lektari á Søgu- og Samfelagsdeildini, og Shahin Gaini, yvirlækni og granskingarleiðari á Landssjúkrahúsinum, fara at halda fyrilestrarnar.

Fyrilesturin hjá Elin Súsonnu Jacobsen ber heitið “Almennar heilsutænastur í søguligum ljósi”. Fleiri skipanir í nútíðar heilsuverki hava røtur aftur í 1800-árini. Søgan um heilsuverkið gevur okkum innlit í heilsulig og sosial viðurskifti, skiftandi fortreytir og politiskan vilja til at menna heilsu- og sjúkrarøkt sum ábyrgdarøki hjá tí almenna.

Fyrilesturin hjá Shahin Gaini kallast “Infektiónsmedisin í Føroyum fyrr og nú; hvat kunnu vit vænta okkum framyvir?”

Høvi verður at kjakast um evnini.

Øll eru hjartaliga vælkomin

Nevndin
Føroya Fróðskaparfelag

Tá fer Marita Debess Magnussen, PhD granskari á Heilsufrøðiligu Starvsstovuni at tosa um antibiotika mótstøðuføri í Føroyum samanborið við mótstøðuføri í Íslandi og Danmark.
Hon tosar um tríggjar bakteriur sum lýsa resistent mynstri í Føroyum og um antibiotika nýtsluna yvir 11 ár.
Heiti á PhD verkætlanini er ; Antimicrobial resistance in Streptococcus pneumoniae, Streptococcus pyogenes and Escherichia coli from the Faroese population, correlation with antimicrobial use and comparison with Denmark and Iceland

Nevndin

“Heldur tú, at útbúgving er kostnaðarmikil, royn so fávitsku”

Seinastu vikuna havi eg verið á fimtu COMEDAF ráðstevnuni hjá 54 útbúgvingarráðharrum í Afrikansku Samgonguni í Abuja í Nigeria. Onga staðni sum her er man so tilvitaður um vansarnar við ikki at útbúgva.

Manglandi vitan og førleikar hjá stórum parti av fólkinum gera, at møguleikarnir eru færri, framleidnið lágt, fátækradømið stórt, og úrslitið er nógvastaðni kríggj og hungursneyð.

Hjá mær er lítil ivi um, at tá fjøldin av afrikanum verður útbúgvin og friður fæst í lag, so verða tey eins sterk og rík sum kinesarar og indarar eru um at gerast í dag.

54 lond eru limir í Afrikansku Samgonguni

Útbúgving snýr seg um at brynja seg til tær avbjóðingar, tú fer at fáa í framtíðini. At búgva seg út.

Framtíðarinnar avbjóðingar eru ikki tær somu, sum tá útbúgvingarskipanin við skúlum, flokshølum, fyrilesandi lærarum og tigandi næmingum tók skap í 19. og 20. øld. Tørvurin er broyttur og nógv tala fyri eini kollvelting av útbúgvingarskipanini, tó at semja ikki er um, hvussu, nær og um nøkur útbúgvingarkollvelting kemur.

Atgongdin til talgilt útbúgvingartilfar – tekstir, myndir, fyrilestrar, spøl, livandi myndir – gerst alt lættari og bíligari, men fá megna at útbúgva seg av tilfari aleina. Hjá teimum flestu krevjast eisini eggjan, leiðbeining, arbeiðsumstøður og fyrimyndir.

Eitt boð er, at kollveltingin verður veruleiki, tá tey lærandi fáa nøktandi hjálp at gagnnýta talgilda tilfarið – líka mikið hvar tey eru stødd. Eg ímyndi mær, at hetta verður veitt sum ein ella fleiri læritænastur, sum:

• Eggja og leiða tey lærandi til tað viðkomandi tilfarið
• Lata tey lærandi samskifta við líkar og við serfrøðingar
• Uppbýta evnini í smærri bitar og lata tey lærandi seta sína útbúgving saman eftir tørvi og áhuga
• Kanna og vátta, hvørjar førleikar og vitan tey lærandi hava
• Gera alla tilgongdina lætta, spennandi og læruríka

Allarhelst vera hesar tænastur veittar bæði á netinum og andlit til andlits antin í vanligum skúlum ella aðrastaðni. Og tørvur verður enn sum áður á lærarum, sum kunnu leiða læringina hjá teimum lærandi. Men alt verður ikki bundið at flokshølum, flokkum, tímatalvum og fastløstum læriætlanum.

Leingi var hildið, at fjøldin í Afrika aldrin fór at fáa telefon og internet. Mest tí íløgan í at leggja kaðalar út til øll fór at gerast ov stór. Men við tráðleysu tøknini hevur Afrika lopið eitt stig um, og útbreiðslan av fartelefonum er sambærilig við alla aðra staðni, og tað gongur skjótt at fáa internetsamband eisini.

Spurningurin er so, um Afrika eisini kann og skal leypa gomlu útbúgvingarskipanina um og fara beinleiðis til eina nýggja og meira nútíðarhóskandi – helst við nýtslu av tráðleysari tøkni, bíligum talgildum tilfari og góðum læritænastum.

Luttakarar á OilSim skeiði í Abuja, Nigeria

–

Myndirnar omanfyri eru tiknar í Abuja av ráðstevnuhølunum og básinum hjá Simprentis.

Tað var fimtu ferð, kúgvin kálvaði. Dagin eftir, at kúgvin hevði kálvað úti á markini kom hon við kálvinum til bóndan. Júst sum hann hevði gjørt hinar fýra ferðirnar, tók bóndin kálvin frá henni og kúgvin var sett inn í básin at verða mjólkað.

Tað løgna var bara, at kúgvin onga mjólk hevði. Vanliga kann ein kúgv, sum júst hevur kálvað framleiða upp ímóti 50 litrum av mjólk um dagin. Hendan kúgvin megnaði ikki ein. Bóndin ringdi til djóralæknan, men tey kláraðu ikki at loysa gátuna. Hvønn morgun og hvørt kvøld møtti kúgvin upp við tómum júgrum.

Eftir nakrar dagar fann bóndin uppá ráð og fylgdi eftir kúnni eftir enn eina miseydnaða mjólkingarroynd. Tað, sum hann fann var eins undrunnarvert, ið tað var hjartaskerandi.

Kúgvin hevði ikki kálvað ein, men tveir kálvar. Hon var komin til bóndin við einum, men hin hevði hon goymt í skóginum, sum lá rundanum markina, har hon og hinar kýrnar hildu til. Um dagin, tá ið hon ikki stóð í mjólkingarbásinum, brúkti hon alla sína tíð og orku, at hjúkla um og ansa eftir goymda kálvinum. Tað var tí, júgrini vóru tóm: Hetta var fyrstu ferð, hon endiliga slapp at taka sær av einum kálvi og nú gjørdi hon tað við lít.

Um onkur er framúr tápuligur á føroyskum, so er viðkoamdni “kúbýttur.” Men Holly Cheever, djóralæknin omanfyri, sum fortelur frá hendingina, vísir á hvussu klók – hvussu ó-kúbýtt -, ein kúgv má vera fyri at gera tað, sum kúgvin í søguni gjørdi.

Í fyrsta føri hevði kúgvin minni. Hon visti, at kom hon við sínum kálvum til bóndan, fór hon ongantíð at síggja teir aftur, tí hon mintist hvat var hent fýra ferðir fyrr.

Síðani var hon nóg gløgg til at upphugsa eina ætlan, grundað á tað, hon mintist. Hon visti, at kálvarnir fóru at verða tiknir frá henni, fór hon við teimum til bóndan. Fyri at tryggja sær, at hetta ikki hendi, goymdi hon teir.

Tað triðja og mest undrunnarverda – og hjartaskerandi – var hennara “Sophie’s Choice”-líknandi val, at so at siga ofra annan kálvin fyri at bjarga lívinum hjá hinum. Hon visti, at fór hon við báðum, misti hon báðar. Samstundis visti hon, at goymdi hon báðar, men møtti upp við fullum júgrum og knappliga ókviðin fór bóndin at vita, at hon hevði kálvað og fór tí at leita kálvarnar upp fyri síðani at taka teir. Og tí gav hon bóndandum bara annan. Tað skal rættiliga stórt vit til at gera hetta valið: Ein veruliga desperat og púra kensludrivin móðir, líkamikið djóraslag, hevði goymt báðar. Men kúgvin var klókari enn so.

Cheever tekur samanum og sigur,

Tað einasta, eg veit er hetta: Tað gongur meir fyri seg handan hasi vøkru eyguni enn vit menniskju geva kúm æruna fyri, og sum ein mamma, ið slapp at fjálga um øll míni fýra børn og slapp undan pínuni, sum hevði staðist av at hava mist tey, so samkenni eg við hennara pínu.

Tað er til rebellin innaní eg vóni at “selja” tvey forrit sum eg longu havi og fari at fáa stóra gleði av í framtíðini. Eg sigi “selja” í gásareygum tí tey eru bæði ókeypis.

R er eitt hagfrøðiligt forrit sum hevur ein rættiliga serligan eginleika. Tað er “open source”, sum merkir at tað er opið fyri ein og hvønn at menna og arbeiða við. Hetta merkir so aftur at tað er ikki neyðugt at bíða eftir dagføringum, rættingum, og menningin av nýggjum hagfrøðiligum kanningarháttum. Um tú stendur í støðuni at kanningin tú vilt gera ikki finst, so er gjørligt at taka niður hagfrøðiligar pakkar sum eru tilpassaðir til ein og hvønn tørv. Tað veldst øki ein arbeiðir innan, men eg tori næstan at garantera at um tú ert lívfrøðingur ella tað ið líkist, so nýtist tú ongantíð aftur at læra teg eitt nýtt programm, um tú lærir teg at brúka R. Og kemur helst at spara tær nógvar pengar.

Avmarkingarnar liggja í at hetta krevur sum við flestu øðrum forritum at tú setur tíð og orku av at læra teg at brúka tað. Og R má sigast at hava eina rættiliga torskilda brúkarafladu, men troystin er so at R ger onki sum tú ikki biðjur tað um og gevur tær fulla kontroll.

Mendeley er sum nógv onnur referansu forrit ætla sum ein databasi at hjálpa vísindafólki at halda skil á øllum teimum vísindaligu greinunum sum upphópast millum ár og dag. Tað er lætt at brúka og tað byrjar við at man ger sær ein profil at líkna við Facebook, og hesin profilurin hjálpir so at koma í samband við onnur innan títt øki. Tað sum ger Mendeley meir rebelskt enn onnur, er at tað ger tað lættari at hava greinar í felag við onnur, tað ger tað lættari at senda greinar ímillum sín. Sjálvt um hetta ikki er ólógligt í sær sjálvum, so er tað slíkt sum stóru forløgini eru bangin fyri og copyright paranoia er júst slíkt sum heldur bókasavnsvørar uppi um náttina. Mendeley er ikki eitt “Napster” fyri vísindaligar greinar, men hendan nýggja tænastan er ein líknandi avbjóðing sum noyðir forløg at umhugsað sín leiklut í útbreiðsluni av vísindaligum tilfari.

Tað sum er fantastiski eginleikin við hesum báðum forritunum er at tey eru sosial, ja eg tori næstan at siga kollektiv. Sjálvt um Mendeley er ein handilslig fyritøka, so standa bæði hesi forritini í kontrast til industriellar og væletableraðar gigantar. Nevandi ímóti tí stóra, klossuta og kostnaðarmikla. “Open science” sum hendan rørslan eisini kallast er ein roynd at koma aftur til vísindaliga grundarlagið áðrenn fasistiskisk vísindaforløg rændu frá sperdum universitetsbókasøvnum, tá ið granskarar kundu hugsa um at kannað, lesa og skriva uttan at óttast fyri at deila vitan so vítt og breitt sum gjørligt.

Les meira um granskara boycotti av Elsevier vísinda forlagnum her og um open science rørsluna

Síðan hetta var uppdagað, hava vit lært okkum at brúka hetta, til at fáa djór (og menniskju) at gera tað, vit vilja hava tey til.

Hetta er tað, vit kalla útynnandi tilvenjing ella operant conditioning. Tað, sum liggur í orðinum er, at tilvenjingin verður brúkt til at fáa eitt djór at útynna eina atferð ella, í summum førum, at gevast við eini atferð. Tað vil siga, at tilvenjingin verður brúkt sum eitt tól, til at stýra atferðini hjá onkrum.

Her er hvussu tað verður brúkt:

Vit vita, at besti mátin at fáa eitt djór til at gera okkurt, er at geva djórinum okkurt, tað vil hava, afturfyri. Hin síðan av medaljuni er at tað eisini ber til at hótta djórið við revsing, um tað ikki ger sum vit vilja. Trupulleikin við hesum er, at tað ikki altíð er praktiskt at løna ella revsa akkurát tá tað er neyðugt. Her er tað, at útynnandi tilvenjing kemur inn í spælið. Um vit hava lært eitt djór, at eitt “gott!” merkir løn og eitt “nei!” merkir revsing, so ber til at skjótt og lætt løna ella revsa við hesum “lyftum” um hvat fer at koma. Minst til, at hetta ikki bara er ein spurningur um at læra týdningin av onkrum, men um at djórið kropsliga følir avleiðingina koma, tá tað hoyrir orðini.

So hvussu fungerar tað? Tit hava kanska hoyrt um rottur, sum lærdu at trýsta á ein knøtt fyri at fáa mat? Hetta er ein av upprunaligu royndunum, sum Skinner gjørdi fyri at kanna útynnandi tilvenjing. Hann koyrdi eina rottu í ein kassa við einum knøtti, sum rottan kundi trýsta á. Rottan var von við, at eitt ljós lýsti áðrenn hon fekk mat, altso hon var klassiskt tilvand til sambandi millum ljós og mat. Tá hon trýsti á knøttin lýsti ljósið, og løtu seinni kom matur út gjøgnum eina lúku. Rottan lærdi skjótt, at hon skuldi trýsta á knøttin fyri at fáa mat, tí ljósið lýsti beinanvegin, tá hon trýsti á knøttin. Um maturin kom seinni gjørdi onki, tí ljósið hevði sagt henni, at hon gjørdi rætt. Hervið eru vit farin frá at “ljós merkir matur” til “um eg trýsti her, so ljós, sum merkir matur” og so er ein atferð komin við í samanhangin. (hetta er ein simplifiserað frágreiðing, fyri at illustrera hvussu útynnandi tilvenjing riggar)

Fyri at hetta skal kunna nýtast reint praktiskt, hava vit heft enn eitt lið uppí. Hetta er eitt signal um júst hvat tað er, djórið skal gera. Ein hundur, til dømis skal vita júst hvat fyri atferð fer at útloysi lønina, tá hann hoyrir “sit” og vita, at tað ikki riggar at leggja seg. Tað vil siga, at í venjing hava vit hesi lið: 1 signal, 2 atferð, 3 lønarsignal og 4 løn.

Um vit halda okkum til positivu síðuna so kunnu vit til dømis ímynda okkum ein hund, sum hevur lært at “raskur” merkir, at nú fær hann eitt petti av osti. Hesin samanhangur millum ost og “raskur” er klassiskt tilvandur í hundin. Eigarin hevur eisini vant hundin við, at osturin kann koma nógv seinni enn orðið “raskur”. Hetta verður gjørt við at longja tíðarbilið millum orð og løn spakuliga. Nú fer eigarin at læra hundin at steðga knappliga, tá hann er biðin. Hetta er eitt gott ting at læra sín hund, tí tað kann forða fyri, at hundurin rennur út á ein veg, ella ger okkurt annað vandamikið. Eigari og hundur hava vant í bandi í fyrstuni, so hundurin veit, at tá eigarin sigur “stop”, so sleppur hann ikki at ganga víðari. Nú skulu teir so venja uttan band, so nú er onki at forða hundinum í, at ganga víðari, tá eigarin sigur stop. Tað kann verða, at hundurin fleiri ferðir ikki steðgar, tá eigarin sigur “stop”, men um eigarin er tolin, so blívur hann helst við. Tað kemur fyri, at hundurin viðhvørt steðgar, tá eigarin sigur “stop”. Tá hetta hendir, sigur eigarin “raskur!” og hundurin veit hvat klokkan hevur sligið (høhø) beinanvegin. Hann gjørdi okkurt rætt, og fer at fáa ost. Deiligt! Við ørðum orðum fær hundurin lønina, og signalið um, hvat skal til fyri at fáa lønina, beinanvegin hann ger okkurt rætt. So noyðist eigarin ikki at renna aftaná hundinum við einum ostapetti í heilum. Hetta ger, at hundurin ógvuliga skjótt fatar, hvat skal til fyri at fáa ostin og tí ógvuliga skjótt lærir at steðga, tá eigarin sigur “stop”. Glaður hundur og glaður eigari.

Henda øgiliga grundleggjandi venjing riggar á flest øll djór, sum eru nóg klók. Eisini gullfiskar duga hetta. Um onkur sigur, at tað ikki ber til at venja eina kettu, so royn hetta. Tað ber væl til. Um onkur sigur, at tað er neyðugt, at tvinga hundin til at akta, so hava tey ikki roynt hetta, ella ikki gjørt tað rætt.

Útynnandi tilvenjing er grundarsteinurin undir allari modernaðari djóravenjing, sum verður brúkt á djóragørðum, bóndagørðum og politigørðum líkasum í nógvum urtagørðum til hundar, kaninir, elefantar og leyvur. (og til børn )

Næstu ferð fari eg at greiða eitt sindur frá hvussu útynnandi tilvenjing verður brúkt til at ávirka atferðir.

Tað vísir seg ferð eftir ferð, at eftirlitið er ov veikt, og lítið og einki fær avleiðingar. Hetta sáar iva um trúvirði løgtingsins og landsstýrisins. Tað er ein landstýrismannanevnd, ið tekur sær av tí, og eisini er tað fremsta uppgáva hjá løgmanni at hava eftirlit við síni stjórn, men tá hann sjálvur traðkar útum linjurnar (sendistovumálið), tá er ikki lætt at vita, hvønn veg mann skal venda sær fyri at fáa svar.

Kanska skal veljarin ikki seta spurnartekin við nakað, ið fyrigongst í politiska leikhúsinum. Kanska hevði Joseph Schumpeter rætt, tá hann viðmerkti, at ”democracy means only that the people have the opportunity of refusing or accepting the men who rule them”. Schumpeter meinti, at meinigi maðurin bleiv ov primitivur í síni framferð, um hann slapp at renna leysur í politisku sferuni. Støðið lækkaði ov nógv.

Kanska er tað rætt. Møguliga er tað ov óhøgligt og óumhugsið av fólkinum at krevja, at mann sleppur at stýra tí umboðandi fjøldini. Kanska er tað best, um vit velja og síðani lata tey stýra. Vit hava jú fingið at vita, hvat tey ætla tey komandi fýra árini og valt útfrá tí.

Í og við at vit hava givið loyvi (um enn eitt stilt loyvi) at verða stýrd, so eru vit kanka ikki fræls meira, og at krevja at sleppa at stýra sjálvi er kanska í so nasadjarvt. Franski heimsspekingurin Jean-Jacques Rousseau segði, at ”the moment a people gives itself representatives, it is no longer free. It ceases to exist.”

Hetta er sjálvandi ikki rætt og bert orðaskvaldur fyri tað mesta. Vit hava valt fólk at umboða okkum, og tað er júst tað, ið tey gera: umboða okkum. Tey eru agentar, ið skulu svara til okkum og tað er har, at eftirlitið kemur inn fyrst og fremst.

Kanska er tíðin komin til, at mann umhugsar at broyta skipanina, so hon er lættari at draga til svars.

Ein samgonga við nóg stórum meirluta ger, sum hon vil, og so má mann sum veljari bara eta tey epli, sum mann sjálvur hevur velt. Er nakað annað at velja?

Kanska kundi mann hugt uppá at deilt instansirnar meira sundur, enn teir eru nú. Fyrst og fremst skilt løgtingið og landstýrið sundur soleiðis, at tað bleiv hvør sín skipan og hvør sítt val.

Tað hevði í øllum førum verið ein styrkjan av eftirlitinum á hvørt annað, um tey knappliga blivu noydd at hava onkran at liva upp til. Í løtuni er tað ov lætt at senda lógir og mál ígjøgnum løgtingið uttan eina høgliga viðgerð og ofta uttan nóg góða upplýsing.

Hendan Sokratiska hugleiðingin um, hví vitan er betri enn tilvildarliga sannar meiningar, var í meiri enn tveytúsund ár góðtikna grundarlagið fyri heimspekiligu hugtaksgreiningini av vitan. At vita okkurt – hildu nærum allir vitanarspekingar – var at hava eina sannføring, ið er sonn, og sum ein hevur heimild til at hava. Um tit lósu seinastu fróðskaparblogguna hjá mær, minnast tit allarhelst, at hugtaksgreining er at veita neyðugu og nøktandi treytirnar fyri nýtsluna av einum hugtaki.

Tað ljóðar rímiligt, at fyri at vita, at t.d. vatn er H₂O, so er tað neyðugt at hava eina sannføring um, at vatn er H₂O. Tað sýnist tó ikki nøktandi. Flest øll kunnu ivaleyst ímynda sær sannføringar, ið ikki telja sum vitan. Falskar sannføringar eru eitt dømi. Ein sannføring, ið ikki passar, átti ikki at verið rópt ‘vitan.’ Vit halda sostatt, at sannleiki eisini er ein neyðug treyt. Kunnu vit so rópa sannar sannføringar ‘vitan?’ Nei, tí, sum Sokrates vísti okkum á, so er ein grundgeving fyri, hví sannføringin er sonn – ella ein “heimild” – eisini ein neyðug treyt. Hvør sær er ongin av treytunum ‘sannføring,’ ‘sannleiki’ ella ‘heimild’ nøktandi fyri nýtsluna av hugtakinum ‘vitan.’ Men inn til 1963 var breið semja innan fyri vitanarspekina um, at sameiningin av hesum trimum neyðugu treytunum var nøktandi.

Í 1963 varð hendan aldarlanga semjan tó brádliga brotin. Heimspekingurin Edmund Gettier skrivaði eina grein, sum bert var hálva triðju síðu til longdar, við heitinum  “Er heimilað sonn sannføring vitan?” Eftir einstøkum degi varð gamla greiningin av hugtakinum ‘vitan’ havnað. Grein Gettiers er tí eitt framúrskarandi svar upp á spurningin “hvat fær heimspekingar at broyta meining, tá teir einaferð  eru vorðnir samdir um, hvat eitt hugtak merkir?” Svarið er, at ein brúkar eitt heimspekiligt amboð, ið kallast ein ‘tankaroynd.’ Nógv ymisk sløg av tankaroyndum eru til. Men tað, sum er viðkomandi fyri okkum, er eitt serligt slag av tankaroynd, har ein ímyndar sær eitt dømi um eitthvørt, ið lýkur allar treytirnar í hugtaksgreinini, men kortini ikki livir upp til hugtakið. Ikki allir heimspekingar brýggja seg um hetta slagið av tankaroynd, tí tað er ikki eyðsætt, at alt, sum ein kann ímynda sær, er gjørligt. (Kanska kann eg greiða tykkum frá hugsháttarspeki og gjørligum heimum í komandi bloggupostum.) Ímyndaðu dømi Gettiers eru tó trupul at vísa aftur, sjálvt tá ein er tortrúgvin um, at tilhugsað dømi eru gjørlig. Grundin er, at dømi Gettiers eru óvanliga jarðbundin í mun til aðrar slíkar tankaroyndir.

Gettier nevndi í síni upprunaligu grein tvær slíkar tankaroyndir, men nógvar eru gjørdar seinni og – sum eg fari at vísa á – summar eisini undan hesum. Allar slíkar tankaroyndir kallast tó nú á døgum “Gettier tilburðir,” uttan mun til um Gettier hevur funnið upp á hvørja einstaka av teimum. Gettier bað okkum ímynda okkum tveir menn; lat okkum kalla teir Petur og Mortan, ið báðir kappast um sama starvið. Petur veit av, at Mortan hevur seks krónur og hálvtrýss oyru í sínum lumma. Petur veit tó ikki av, at av reinari tilvild hevur Petur sjálvur júst somu nøgdina av peningi í sínum egna lumma. Petur hevur eisini ógvuliga góðar grundir til at halda, at Mortan fer at fáa starvið. Petur hugsar tí fyri seg sjálvan: “Ein maður við seks krónum og hálvtrýss oyrum lummanum fer at fáa starvið.” Tað vísir seg, at Petur hóast alt fekk starvið. Sannføring Peturs, at “ein maður við seks krónum og hálvtrýss oyrum í lummanum fór at fáa starvið,” var soleiðis bæði heimilað og sonn. Men var tað vitan? Sjálvandi ikki, helt Gettier. Tað var bert býtt hepni, at sannføring Peturs var heimilað og sonn.

Gettier-tilburðir hava altíð sýnst mær heldur skemtiligir. Um tykkum dáma skemtileikir og -filmar, kunnu tit ivaleyst minnast aftur á onkran teirra, hvørs skemt eisini stóðst av eini fløktari søgu. Eg lovaði fyrr, at eg skuldi vísa á ein Gettier tilburð, ið er eldri enn grein Gettiers. Vónandi spilli eg ikki endan av søguni fyri nakran, men um tit ikki hava lisið ella sæð The Importance of Being Ernest eftir Oscar Wilde enn, so eru tit heldur sein í vendingini, síðani leikurin hevði frumframførslu í 1895. Eg ætli mær ikki at fara í smálutir í míni frágreiðing, so eg fari at gera so stutt av, sum gjørligt: Algernon og Jack, ið varð burturgloymdur á eini tokstøð sum barn, eru góðir vinir. Kúllarnir báðir hava billað tveimum sprundum inn, at teir eru beiggjar, og at Jack eitur Ernest. Teirra lygnir verða avdúkaðar, og sprundini vilja tí ikki giftast við teimum. Lukkutíð vísir tað seg tó til endans, at Algernon átti ein stórabeiggja, ið kallaðist Ernest. Hann varð eisini burturgloymdur á eini tokstøð og aldrin funnin aftur. Jack er sjálvandi ongin annar enn burturmisti beiggin. Algernon og Jack/Ernest høvdu kortini, men ótilivitað, sagt sprundunum sannleikan! Brúdleypsætlanirnar kunnu nú fremjast, og leikurin endar lukkuliga.

Click here to view the embedded video.

Allarhelst hevði Oscar Wilde onagn vitanarspekiligan boðskap í sínum leiki. Men vit, ið kenna til Gettier tilburðir, kunnu gera vart við, at sprundini bæði luku allar tær Sokratisku treytirnar fyri at vita, at Algernon og Jack vóru beiggjar, og at navn Jacks var Ernest, hóast vit treyðugt høvdu rópt tað vitan. Av tí, at Algernon og Jack sjálvir høvdu fortalt teimum tað, høvdu genturnar eina sannføring, ið var heimilað og, sum ávur nevnt, var sannføringin eisini av tilvild sonn. Og hóast slíkir ímyndaðir tilburður neyvan henda hvønn dag, so eru teir nóg jarðbundnir til, at vit áttu at hildið, at teir henda viðhvørt. (Heimspekingurin Timothy Williamson reypar stundum av, at hann viðhvørt framprovokerar Gettier tilburðir fyri sínum áhoyrarum, tá hann heldur fyrilestur.)

Eg vóni ikki, at tit hava lisið so langt sum higar í hesum blogguposti í væntanini um, at eg fór at siga, hvør loysnin upp á trupulleikan er. Um eg hevði eina loysn upp á Gettier trupulleikan, hevði eg verið ein víðagitin heimspekingur ístaðin fyri bert ein vanligur lesandi. Flestu vitanarspekingar halda, at okkum bert tørvar eina neyðuga treyt aftrat teimum áðurnevndu trimum. Hetta kallast vanliga HSS+. (Ella JTB+, um tit eru enskttalandi). Ósemja er um, hvør hendan fjórða treytin átti at verið, og higartil eru øll uppskot fallin til jarðar. Uppaftur aðrir vitanarspekingar halda, at treytin um heimild skal “avgettieriserast” onkursvegna. Men slíkar royndir at loysa trupulleikan renna seg í ein nýggjan trupulleika hinumegin. Eigur heimild (ella heimild + fjórða treytin) at vera fullkomin trygd fyri sannleika? Tað hevði verið heldur løgið, um tað, at vit hava eina heimilaða sannføring ger tað, sum vit eru sannførd um, satt. Heimspekingurin Linda Zagzebski hevur próvført fyri, at Gettier-trupulleikin ikki kann loysast, tí so leingi har er eitt “glopp” ímillum sannleika og hinar treytirnar, sum vit allarhelst vilja hava, so fer altíð at bera til at finna uppá Gettier-tilburðir. Hinvegin eru uppaftur aðrir heimspekingar, ið halda, at Zagzebski tekur feil.

Hendan breiða ósemjan er júst grundin til, at eg haldi Gettier trupulleikan vera ein tann mest spennandi innanfyri heimspekina. Fortel mær endiliga, um tú hevur eitt uppskot til, hvussu hann kann loysast.

Norðurlendska dimensiónin

Enskt er vísindamálið og altjóða samskiftismálið í altjóðagjørda heiminum, eingin ivi um tað, men enskt er eisini undirhaldsmálið og gerandis samskiftismálið í talgildu rúmdini og óítøkiliga tykisheiminum. Spøl, filmar, undirhald og tíðindi, sum ungdómurin og uppvaksandi ættarliðið sum heild kemur í samband við á øðrum vitanar-, upplýsings- og læringspallum enn í skúlanum, er antin á enskum ella á donskum.

Enskt er eitt stórt mál og við tí fær tað eisini ovurstórt vald, bæði tí tað er so stórt, men eisini tí tað er rúmsátt og inkluderandi. Ung fólk í Føroyum tosa sum størstu sjálvfylgju enskt sínámillum. Hvat slag av enskum og dygdina á tí havi eg ikki møguleika at gera nakran úrskurð um, men eingin ivi er um, at enskt liggur ómetaliga frammarlaga í málvitskuni hjá unga ættarliðnum.

Enskt er við síni støðu sum samskiftismiðil, bæði á gerandisplani og á vísindaplani, í stórum pørtum av heiminum við til at troka tjóðarmálini til viks, serliga tá ið talan er um ungdómsmentan og vísindamál.

Lars S. Vikør professari í skandinaviskari málfrøði á lærda háskúlanum í Oslo spáar í sambandi við ta stóru angloamerikansku ávirkanina á ávís máløki, t.d. innan náttúruvísindi, tøkni, handilslív og ungdómsmentan, at tjóðarmálini eru í vanda at gerast annaðmál í mun til enskt. Vikør spáar somuleiðis, at í sambandinum millum ES og tjóðarmálini kunnu tjóðarmálini koma at fáa somu lagnu sum málførini, at tey einans kunnu brúkast privat og í siðvandnari mentan.

Danskt í almenna rúminum

Danskt er siðvenjuliga tætt knýtt at talumálinum, lættisoppalestri og undirhaldi, t.v.s. at breiða fjøldin hevur verið stórliga ávirkað av donskum gjøgnum viku- og mánaðarbløð og undirtekstir í filmi o.ø. Orð sum “lepastift”, “hygieina”, “menstrasjón”, “graviditetur”  eru góð dømi um, at kvinnur hava sítt intimmál úr donskum vikubløðum ella danskmæltum heilsu- og læknabókum. Sjálvt um summi orð av hesum slagi hava sín uppruna í latíni ella øðrum fjarskotnum málum, so verður føroyski málbrúkarin kunnaður við tey umvegis danskt og í dag í størri og størri mun gjøgnum enskt. Vit sleppa ikki undan teirri sannroynd, at danskt hevur ómetaliga stóra ávirkan á føroyska málbrúkaran gjøgnum fak- og lættisoppalesnað, og tað hevur ómetaliga stóra ávirkan á talumálið og er við til at skapa eina gjógv og eina andsøgn millum talu- og skriftmálið. Vit, sum undirvísa í føroyskum, standa altíð í teirri tvístøðu: skulu vit loyva tí hálvdanska ella hálvenska at gerast part av skrivaðum føroyskum ella skulu vit vísa á føroysku orðini fyri tey útlendsku og lúka tey úr skrivaða tekstinum, tá ið vit rætta. Hetta er ein trupul støða at vera í og heldur ikki altíð so løtt støða at vera í, tí við at lúka øll gerandis fremmandaorð út úr málinum hjá ungfólki og koma við føroyskum orðum ístaðin, sum tey kanska ongantíð hava hoyrt áður og sum tey als ikki vita hvat týða, tí tey ongantíð síggja tey í teimum tekstum og tí máli, sum tey lesa og hoyra mest, krevur mangan góðar grundgevingar og nógvar frágreiðingar, og tá fer frálæran einans at snúgva seg um orð. Tað fær álvarsligar avleiðingar fyri fakliga innihaldið og uppgávan hjá føroyskum sum ein almennandi lærugrein verður misrøkt.

Tá ið lærubøkur og lærarar heldur ikki brúka onnur orð enn tey fremmandu, seta vit uppvaksandi ættarliðið í eina ómetaliga ringa støðu. Í eygleiðing og í samskifti við ung kemur greitt til sjóndar ein tvístøða millum at varðveita tað føroyska málið í einum “reinum” og upprunaligur formi og at brúka eitt mál, sum tey kenna seg aftur í, bæði í nærumhvørvinum og í mongum undirvísingarsamanhangum.

Í spurnakanning frá 2004 svara 56 % av næmingunum í 3.s., at brúkið av fremmandaorðum er í lagi sum tað er, t.v.s. at tey ikki meta fremmand mál sum eina hóttan móti føroyskum í sær sjálvum. Tá ið tey verða spurd um grótføroyskt, svara góð 20%, at tað er neyðugt fyri føroyska málið og nøkur fleiri svara, at tað ger føroyskt til eina avbjóðing. Samstundis sum eitt stórt tal metir grótføroyskt, sum næmingarnir sjálvir kalla tað, sum neyðugt fyri varðveitslu av føroyskum.

Innihaldsfylla danskt til egnan tørv og nyttu

Nú føroyskt er vorðið viðurkent at geva atgongd til hægri lesnað í Danmark, er kravið til danskt sum kravd lærugrein ikki neyðugt, um tú skalt søkja víðari lesnað har og í øðrum Norðurlondum. Hetta ber í sær, at vit fyri fyrstu ferð í føroyskari skúlasøgu hava høvi til at seta okkum niður og finna fram til, hvønn tørv vit skulu nøkta og hvørja nyttu vit skulu hava burtur úr donskum. Hetta krevur grundleggjandi, at vit taka stigið og gera danskt til fremmandamál ella grannamál í skúlaskipan okkara, tí í verandi líki er danskt ein innanholað móðurmálslærugrein í skúlanum í Føroyum og hetta er sjálvsagt beinleiðis leivd frá tí danska skúlanum, sum varð settur á stovn í Føroyum við Provosorisk reglement í 1845 og sum fekk sína stóru útbreiðslu um aldaskiftið 1900. Fyri at gera eina langa søgu stutta, so snúði stórur partur av tjóðskaparstríðnum seg um støðuna hjá føroyskum í skúlaverkinum, serliga eftir at § 7 frá 1912 varð sett í gildi, sum bannaði føroyskum sum undirvísingarmáli.

Føroyskt og aðrar lærugreinir

Ein stórur trupulleiki hjá føroyskum máli er, at so stórur partur av akademiska almenninum hevur sín fakliga førleika á einum fremmandum máli. Nógvir føroyskir akademikarar eru ikki fulltryggir í at brúka málið, hvørki í almennum kjaki ella í teirra fakliga brúki. Serliga í skrift ger hesin veruleiki seg galdandi og úrslitið er, at hesi fólk mangan brúka nógvar kreftir uppá at vísa á, hvussu ómøguligt føroyskt er at brúka og at gjógvin er so stór millum talu- og skriftmálið. Eingin setur seg niður og hugleiðir um, hví so er og enn og minni gera flestu teirra nakað við tað. Tá ið tey koma í fjølmiðlarnar við sínum tonkum ella úttala seg fakliga, er tað á einum jánkasligum og óbúnum blandingsmáli, sum ger at teirra fakligi førleiki als ikki kemur til sín rætt. Úrslitið er, at føroyskt fakmál er fátæksligt á øllum økjum – uttan á teimum økjum, har hægri lestur á fakøkinum er á Fróðskaparsetrinum.

Á miðnámsskúlaøkinum er føroyskt einans umboðað í føroyskum og bara lutvíst í øðrum lærugreinum. Hetta gevur føroyskum eina veika støðu, bæði sum mentanarbera og vitanarmiðlara, og tað setur føroysklærugreinina í ta støðu, at hon lættliga fær leiklutin at vera varðveitandi og afturhaldssinnað, tí óttin fyri, at føroyska málið skal fara fyri bakka, er ein týðandi diskursur í føroysklærugreinini.

Nýtsla av orðabók og serkunnleika

Tað er ein løgin fatan millum føroyskar málbrúkarar, at tú bara skalt brúka tann partin av málinum, sum tú ert kunnað/ur við heimanífrá ella hittir í gerandisdegnum. At hyggja í eina orðabók ella spyrja seg fyri, hvussu okkurt skal orðast ella fatast, liggur uttan fyri tað, sum eigur heimarætt í teirra føroyska máli, tí er illviljin so sjónskur og ofta aggressivur, tá ið orð og málburðir koma fyri, sum ikki hoyra til gerandismál málbrúkans. At hjúkla um málið, at finna sín egna stíl og tilvitið um ymsar stíllegur stendur sera veikt í tilvitinum hjá føroyska málbrúkaranum. Henda fatan av føroyskum er ógvuliga inngrógvin og er eftir mínum tykki grundað á, at føroyskt so seint í tíðini er stovnsgjørt í skúlaverki okkara. Tískil hevur eingin lærdómsdiskursur verið knýttur at málinum. Ein tann fremsta stevnan hjá Fróðskaparfelagnum (stovnað 1952) var at skapa eitt føroyskt vísindamál. Tað er heilt greitt, at føroyskt sum vísindamál var ein tjóðarbyggingarætlan, sum endaði við, at Fróðskaparsetur Føroya varð sett á stovn í 1965, og við tí var grundarlag lagt undir føroyskt sum vísindamál, men fáu útboðini og fáu fakøkini, sum hava verið umboðað á Fróðskaparsetrinum, hava havt við sær, at flestu føroysku akademikarar framvegis hava danskt/enskt sum lærdóms- og lærumál. Annað er, at enskt er í ferð við at gerast lærubóka- og undirvísingarmál á flestu lærdum skúlum í grannalondum okkara, og við hesum hava tjóðarmálini tapt stríðið sum mentamál, tí akademiska málið og akademiskt samskifti alt meira verður enskt.