Í nýggju bókini Too Big to Know roynir granskarin David Weinberger at “endurhugsa vitan, nú fakta ikki longur eru fakta, serfrøðingar eru allastaðni og klókasti persónurin í rúminum er rúmið sjálvt.”

Áðrenn umleið ár 1600 varð hildið, at vitan best kundi fáast sum opinbering við at lata seg upp fyri tí guddómiliga. At putlast við at kanna veruleikan var mett sum at gera seg inn á Guð.

Í upplýsingartíðini gjørdi Sir Francis Bacon greitt, at tað ikki er halgibrot at kanna veruleikan, og at vísindalig vitan einans kann fáast við at gjøgnumkanna og samanseta fakta um verðina.

Síðani hetta hava vísindafólk borið fram ástøði og ótroyttiliga leitað upp fakta at eftirkanna hesi ástøði. Og hetta hevur kollvelt alt samfelagið og ført við sær vælferð og framburð.

Fremsti miðilin at savna og útbreiða vitan seinastu 400 árini hevur verið pappírið, og pappírið sum miðil hevur nøkur eyðkenni, sum hevur formað okkara fatan av, hvat vitan er.

• Tá vit geva út á pappíri er torført at rætta feilir. Hetta førir við sær, at áðrenn nakað verður givið út, verður nógv orka brúkt til at eftirkanna, um upplýsingarnar eru, sum tær skulu.
• Tað er kostnaðarmikið at útgeva á pappírs-miðilinum, so skipanir eru settar upp at velja tað besta burtur úr og lúka restina burtur.
• Pappír fyllir nógv og flutningskostnaðirnir eru høgir, og fyri at gera alt atkomuligt, er tað savnað í bókasøvn.

So tá vit í dag síggja vitan sum søvn av eftirkannaðum verkum, er tað eitt úrslit av, at vit hava brúkt pappír sum miðilin.

Við menningini av teldum miðskeiðis í tjúgundu øld minkaði kostnaðurin av at varðveita og flyta upplýsingar niður í einki, og hetta hevur merkt, at upplýsingar í alt størri mun eru fluttar frá pappíri í teldur.

Harafturat hevur internetið gjørt, at upplýsingar eru blivnar knýttar saman, at tær eru blivnar alt meira atkomiligar og ikki minst, at øll kunnu vera við í innsavnanini, skapanini og kritikkinum av upplýsingum.

Úrslitið er, at nøgdin av upplýsingum eksploderað. So mikið nógv, at fólk eru farin at tosa alt meira um information overload.

Men hetta er ikki nakað heilt nýtt fyribrigdi. Sum Rómverski heimsspekingurin Seneca segði fyri umleið 2000 árum síðani:

“Hvat skulu vit við óteljandi bókum og bókasøvnum, sum vit ikki klára at lesa um enn vit brúka alt lívið til tað?”

Veruleikin er, at vit altíð hava valt burtur úr floyminum av upplýsingum, soleiðis at heilin hjá okkum kundi fylgja við.

Men mátin, sum vit filtrera, stendur í broyting.

Sum Weinberger sigur tað:

”Filters no longer filter out. They filter forward, bring their results to the front. What doesn’t make it through a filter is still visible and available in the background.”

Á føroyskum kunnu vit siga, at vit heldur enn at sálda frá eru farin at framhevja upplýsingar.

Áður høvdu vit myndugleikar, sum sáldaðu frá fyri okkum. Blaðstjórar, ritstjórar, høvundar, bókavørðar, innkeyparar, útvarp, sjónvarp og onnur við myndugleika ikki bara fortaldu okkum, hvat vit skuldu lesa, hoyra og síggja, men tey gjørdu tað í praksis ómøguligt hjá okkum at fáa atgongd til tað, sum tey høvdu valt frá.

Hetta er broytt í netøldini. Vit hava framvegis myndugleikar, sum royna at siga okkum hvat er skitt og hvat er kanel, men valdið hjá teimum er í minking. Tey kunnu ikki longur forða okkum at síggja tað, tey halda vera skitt, vit kunnu lættari velja okkara egnu vørðar og vit kunnu enntá sjálvi gerast ritstjórar og royna at leiða fólk og okkum sjálvi til kanelið. Øll fakta og allar meiningar kunnu vendast og snarast, og blíva tað eisini.

Nógvir fyrimunir eru við hesum nýggja filtrinum. Við so nógvum eygum á fakta og meiningum, ber verri til at fjala veruleikan. Við stórum fjøldum gerst lættari at eftirkanna fakta skjótt. Leik og lærd um allan heim kunnu arbeiða við tí, sum hevur týdning, og kunnu stuðla og kritisera allan vegin. Vísindaliga tilgongdin er meira gjøgnumskoðilig og alt gongur nógv skjótari. Hetta er ein gulløld hjá vísindini.

Eitt úrslit er, at eingin einstakur serfrøðingur longur kann rúma alla vitan innan sítt øki, og Weinberger fer so langt sum at siga, at fakta eru blivin skift út við “netverkaði fakta”, sum einans finnast í tí talgilda netverkskontekstinum.

Vansar eru eisini. Tað er lættari enn nakrantíð at snara veruleikan og at finna sokallaði fakta, sum styðja uppundir eina forskrúvaða mynd av veruleikanum. Tað er lætt at niðurgera og knúsa sjálvt harðvunna vísindaliga vitan við følskum álopum. Lætt er at finna líkasint og savnast í ekko-kømurum, har vit umaftur og umaftur kunnu staðfesta tað, vit frammanundan hildu okkum vita. Ekko-kømur eru í ávísan mun ein fortreyt fyri vísindi og framburði, men eru veggirnir ov tjúkkir, gerast vit býtt og ekstrem.

Tí er tað av alstórum týdningi, at vit læra okkum at virka í hesum nýggja heimi.

Í hesum høpi hevur taktikkurin hjá útbúgvingarverkinum verið at stinga høvdið í sandin og lata sum um alt var við tað gamla.

Skúlin roynir sjálvur at virka sum ein myndugleiki, sum noktar atgongd til tað, sum tey ikki halda er vert at síggja. At banna fartelefonir, Facebook, Skype, YouTube, Wikipedia og teldur yvirhøvur. Alt fyri at næmingarnir betur skulu kunna fokusera – sum um manglandi fokus er nakað, sum er komið við internetinum.

Stundin er komin, at skúlin tekur í álvara uppgávu sína at menna kritiskar samfelagsborgarar í eini netverksøld.

Í høvuðsheitum er neyðugt at læra:

1. At brúka nýggju tøknina
2. At kritiskt at fyrihalda okkum til øll filtur og allar upplýsingar
3. At vera fjølbroytt

Hjá næmingunum er tað einfaldasta av hesum at læra at brúka tøknina. Tað gera tey longu uttan fyri skúlagátt, og brúkaramarkamótini betrast støðugt.

Torførari er at læra at vera kritiskur og at skapa góð filtur til sín sjálvs og sítt netverk. Eins og alt annað, sum skal lærast, kann hetta bara gerast við at næmingarnir fáa høvi at royna seg. Leikluturin hjá læraranum er at geva íblástur og at vegleiða. Krøvini til ein stimbrandi og stuðlandi lærara eru nógv størri enn krøvini til ein myndugleika-lærara, og tí er avgerandi at uppstiga førleikarnar hjá lærarunum á hesum øki.

Men tað torførasta er allarhelst at tryggja fjølbroytni. Tá vit sjálvi seta okkara filtur upp, er vandin altíð fyri at vit enda í ekko-kømurum við tjúkkum veggjum. Hinvegin gevur netið okkum lættari atgongd til tað fremmanda, og avbjóðingin er at finna javnvágina millum at vera opin og at vera kritiskur.

Verðin er broytt, og tað ber ikki longur til at lata sum um at vegurin til sannleikan gongur gjøgnum myndugleikarnar. Vit eiga øll at taka ábyrgd og framhevja tað, ið er vert at framhevja, heldur enn at vænta, at onnur sálda frá fyri okkum.

—

Myndir:
1 – Too Big To Know perma http://www.toobigtoknow.com
2 – Information overload http://www.flickr.com/photos/infidelic/3238637031/
3 – Tøkniforboð http://www.flickr.com/photos/sammy0716/3005591006/

Grunnur Kristjans á Brekkumørk var stovnaður í 1982 av Christiani Matras, professara  og Føroya Fróðskaparfelag við endamáli at styðja einstaklingavirki føroyskum máli at frama. Tað ber ikki til at søkja um stuðul úr hesum grunni, men nevndin í Føroya Fróðskaparfelag kann lata sømdarpening eftir skipanini fyri grunnin.

Millum teirra, sum stovnaðu Føroya Fróðskaparfelag var danin Rasmus Kristen Rasmussens. Hann var lækni og starvaðist á Eiði í samfull 32 ár. Hann hevði ongar lívsarvingar og lat alt tað hann átti á bók til stovnsfæ til ein grunn – R. K. Rasmussens grunnur. Táverðandi nevndin í felagnum stovnaði grunnin í 1963. Sambært reglugerðunum fyri grunnin fara rentuinntøkurnar  – eftir R. K. Rasmussens ynski – til tey endamál, ið Føroya Fróðskaparfelag hevur sett sær, m.a. at geva út Fróðskaparrit.

Orðabókagrunnurin var stovnaður í 1964 av Christiani Matras, professara og fekk í 2003 nýggjar viðtøkur. Grunnurin verður stýrdur av nevnd við 3 limum og hevur til endamáls at veita stuðul til føroyskt orðabókastarv, sum verður veitt eftir umsókn í hvørjum einstøkum føri. Grunnurin er sera virkin og hevur egna heimasíðu – www.obg.fo.

Nevndin

Yvirskriftin, “Eitt kristið argument fyri stammkyknum”, er eitt lítið sindur misvísandi. Stammkyknur eru har, líkamikið hvørji argument, vit taka fram fyri ella ímóti. Og sum tey, sum kenna eitt sindur til evnið vita, so er etiska ósemjan ikki um allar stammkyknur. Hetta er eitt kristið argument fyri gransking í og viðger við embryoniskum stammkyknum.

Onkur annar er uttan iva nógv betri førur fyri at greiða frá hvat stammkyknur eru fyri nakað enn eg, men í stuttum eru stammkyknur tað upprunaliga og grundleggjandi tilfeingið, sum allar okkara kyknur eru gjørdar burturúr. Og vit eru øll gjørd burturúr kyknum. Um tú hyggur eftir tær sjálvum í speglinum, sært tú í veruleikanum 10 trilliardir kyknur.

Ein vanlig kykna kann, sum vera man, deila seg sjálva í tvey og soleiðis gera eina nýggja kyknu, sum er líka sum hon. Húðkyknur gera nýggjar húðkyknur og tarmkyknur nýggjar tarmkyknur. Og so framvegis. Stammkyknur, alt eftir hvussu potentar tær eru, kunnu gerast til øll sløg av kyknum í kroppinum.

Hetta hevur ovurhondsstórar fylgir við sær innan læknavísindi. Hóast vit enn eru í byrjanini av granskingini og tað enn manglar vitan og háttaløg at útvinna fulla grøðandi potentiali frá stammkyknum, so vilja serfrøðingar vera við, at stammkyknur fara at kunna basa nærmast øllum sjúkum. Heilaskaðar, hjartasjúkur, ryggskaðar, Parkinson, Alzheimers, blindleiki, deyvleiki, sklerosa, sukursjúkur, osfr. osfr.

Einasti trupulleikin er, at mest potentu stammkyknurnar (tvs. tær, sum kunnu gerast til flest sløg av kyknum), eru embryoniskar. Tað vil siga, at tær eru at finna á fosturstøðinum í menniskjaligu menningini. Hóast arbeitt verður hart við at útvinna líka góðar ella næstan líka góðar stammkyknur úr vaksnum kyknum, so er tað enn bara frá fosturtilfarið, at vit fáa stammkyknur. Innara kyknukjarnin verður tikin úr blastocystinum – tað er tað, sum gitta eggið blívur til aftaná 3-5 dagar – og kulturar verða gjørdir burturúr hesum stammkyknum, sum so vaksa í tali og kunnu brúkast til alt møguligt spennandi.

Um tú heldur, at lívið byrjar við giting, so hevur tú ein lítlan trupulleika her. Tí hóast eggið bara er eina lítla viku gamalt, so er væl stadigvekk talan um menniskjalív, sum verður endað. Og tað kunnu nógv, bæði kristin, átrúnaðarlig og ikki-átrúnaðarlig, ikki góðtaka, líkamikið ovurhondsstóru fyrimunirnar. Lívið er heilagt og vit eiga ikki pilka við tað.

Men tað er ikki einasta kristna og átrúnaðarlig argumentið í hesum kjakinum. Eg haldi at sera góðar serkristnar orsøkir eru fyri at vera við uppá (embryoniska) stammkyknugransking og -viðger.

Sambært Evangeliunum, so grøddi Jesus tey sjúku, sum komu til hansara og flestøll kristin trúgva, at Gud enn kann grøða sum svar uppá forbøn. Hetta ítøkiliga yvirnáttúrliga elementið í kristnu trúnni verður ofta sett upp ímóti vísindi sum heild og læknavísindi serliga. Í ekstremum førum siga summir kristnir bólkar og einstaklingar, at tað beinleiðis er skeivt at leita sær læknavísindaliga hjálp tá ið ein er sjúkur. Tað vísir manglandi trúgv, um ein, sum er kristin, ikki vendir sær til Gud einans fyri heilsubót. Og somuleiðis vísir tað manglandi trúgv, um viðkomandi ikki góðtekur Guds vilja fyri eins lív. Tíbetur er tað ikki so ekstremt í allarflestu førum. Men hjá nógvum trúgvandi standa undur og læknavísindi í andsøgn.

Eg haldi, at hetta er ein trupulleiki. Eg dugi at skilja hví summi hugsa soleiðis, men eg haldi tað er ein feilur, tí tey síggi ikki skógin fyri trøum. Tað, at Jesus í Evangeliunum grøðir fólk frá ymiskum sjúkum, eigur ikki at seta Gud upp ímóti læknavísindi. Heldur tvørturímóti. Tað eigur at undirstrika og staðfesta týdningin av læknavísindi. Gud er eftir øllum at døma áhugaður í at fólk ikki eru sjúk og onkuntíð, so grøðir hann tey yvirnáttúrliga. Hetta skal síggja sum ein ítøkiligur partur av størru játtanini, at Gud er kærleiki. Hvussu kann náttúrlig grøðing vera nakað annað enn ein forlongin av Guds yvirnáttúrligu grøðing? Við øðrum orðum, kristin eiga ikki einans at ikki at síggja læknavísindi sum ein mótsøgn til teirra trúgv og átrúnað sum heild. Heldur eiga kristin at síggja tað, sum læknar gera, sum nakað, sum á ein serligan hátt er signað ella viðurkent av Gudi.

Og tað er her stammkyknurnar koma inn. Hóast vit enn bara eru byrjað at gera stammkyknuviðgerðir, so er potentialið risastórt. Stammkyknuviðgerðir lova at fullkomiliga kollvelta læknavísindi og okkara lív í framtíðini. Hervuligastu sjúkurnar, sum plága okkum menniskju, fara eftir øllum at døma at kunna basast og skaðar, sum áður elvdu til sera skerd lív, fara at kunna rættast. Ja, har eru heilt greitt etiskt grá øki og hetta er eitt evni, sum umhugsin fólk erligt kunnu vera ósamd um. Men tá ið hugsað verður um ótrúligu grøðandi fylgirnar, sum stammkyknuviðger fer at hava við sær, so er tað ógvuliga torført hjá mær – ein kristin, sum hvørt kvøld biður til “stóra Læknan” fyri teimum sjúku – ikki at stuðla hesi nærmast undrunnarsomu tøkni.

Mynd: “Healing of a Blind Man” hjá Brian Jekel.

Alt okkara lív vera vit útsett fyri ljóðum og luktum og alt møguligt, sum nærum sjálvvirkandi føra til okkurt annað. Lukturin av kaffi førir til smakkin og kensluna av at drekka kaffi og somuleiðis við so nógvum øðrum. Tó eru summi ting, ið ikki eru heilt so beinleiðis. Til dømis kunnu vit hava tílíkar reaktiónir til ørk av pappíri, har okkurt stendir á. Matelskarar reagera kanska soleiðis av einum matkorti og onkur, sum elskar Elton John, fær kanska summarfuglar í búkin, av at fáa hendur á einum atgongumerki til konsert við honum.

Tá vit reagera á henda hátt til okkurt, sum ikki beinleiðis er tað, vit hava reaktiónina til (so sum atgongumerki ístaðin fyri konsert), so hendir nakað, sum er rættiliga áhugavert.

Tað, sum hendir er, at vit læra okkum at seta samband millum okkurt neutralt, so sum pappír við teksti, og okkurt veruligt, so sum matur ella ein konsert. Fyri okkum er hetta næstan eitt og tað sama. Vit ímynda okkum kanska, at hetta bara er tí vit hava gott hugflog, og at tað bara er í høvdinum vit kenna tað soleiðis. Har er tó ein gomul kanning við hundum, ið vísir, at hetta er heilt grundleggjandi – eisini fyri djór, sum ikki eru líka klók sum vit.

Maðurin, sum kanningina gjørdi, var Ivan Pavlov. Sum so mangan fyrr, fann hann útav hesum ímeðan hann var í ferð við at gera okkurt annað. Hann vildi kanna slev hjá hundum og hevði tí lagt slangur í slevkanalirnar hjá teimum so hann kundi fáa hendir á tí tá hundarnir slevaðu. Hundarnir høvdu altíð hesar slangurnar í kjaftinum (nei, Pavlov var ikki serliga fittur við sínar hundar) og tey uppdagaðu skjót, at tá matur var settur framman fyri hundarnar, fóru teir at sleva. Hetta var sum so ikki serliga merkiligt. Sjónin og lukturin av mati setur sodningarlagið í gongd, soleiðis at maturin er lættur at sodna, tá hann verður etin. Tað ber ikki til at sleva við vilja (í hvussu so er ikki serliga væl), og tí vita vit, at hetta er nakað, ið hendir av sær sjálvum. Tað, sum so hendi, var rættiliga áhugavert fyri Pavlov. Har var altíð eitt signal áðrenn maturin kom. Eftir eina tíð fóru hundarnir at sleva tá teir hoyrdu hetta ljóðið. Tað vil siga, at fysiska reaktiónin, sum hundarnir onki vald høvdu yvir, kom tá teir hoyrdu eitt ljóð. Hetta ljóðið hevði onki samband við mat, annað enn júst tí hundarnir hoyrdu tað, áðrenn maturin kom hvønn dag.

Áðrenn hundarnar hjá Pavlov, vistu vit ikki av, at tað bar til at gera okkurt – eitt ljóð ella enntá ein lit – til eitt signal fyri okkurt heilt annað á einum støði, sum ávirkar okkum reint fysiologiskt. Tað ber jú saktans til at læra at ein reyður maður merkir at mann ikki skal fara yvir um vegin, men hetta er á einum tankastøði – ikki tí at kroppurin reagerar uppá reyða mannin á ein hátt, vit ikki hava vald yvir.

Hendan samanbindingin í okkara kroppi millum tvey ymisk ting kalla vit klassiska tilvenjing ella operant conditioning á enskum. Klassisk tilvenjing er grundarsteinur undir einum heilum bólki av mátum at læra uppá. Vit kenna tað aftur í hundavenjing, skúlaundirvísing, ítrotti, ja alla staðni.

Eg burdi kanska havt skrivað ein annan bloggupost fyrst, sum var um at venja seg við okkurt. Hetta er so at siga tað mótsatta av klassiskari tilvenjing, har okkurt vit uppliva gevist við at geva okkum eina fysiska reaktión. Hetta kann vera at gevast við at føla klæðini mann er í, ella at ikki longur hoyra motorin, tá mann er til skips.

Næstu ferð fari eg at siga frá næsta stigi eftir klassiska tilvenjing. Tað eitur útinnandi tilvenjing (operant conditioning).

Av tí at hundurin er so menniskjakærur, hevur hann lært seg at skilja okkum, og vit hava í ein vissan mun lært okkum at skilja hundin.

Tí ber til at síggja nógvar ymiskar kenslur á einum hundi, og her havi eg lænt nøkur video frá youtube, fyri at vísa tykkum, hvat eg meini. (Fyrivarni, eg kenni ikki bakgrundina hjá hundunum, so tað er ilt at vita hvat er ein náttúrlig reaktión, og hvat er tillært. Eg havi valt klipp frá youtube, har tað sær út, sum hundurin hevur eina náttúrliga reaktión).

Click here to view the embedded video.

Her er ein nokkso opinlýst aggressivur hundur, men tað er áhugavert at royna at síggja, hví hundurin er tað. Um tit leggja merki til at hundurin ger seg sjálvan eitt sindur minni tá drongurin kemur nær og leggur oyruni aftur, so vísir hetta, at hundurin er ótryggur og helst vil hava frið. Hetta er við øðrum orðum ikki ein hundur, ið gjarna vil eta drongin til døgura. Hinvegin er hundurin ikki bangin fyri at stara beint í eyguni á dronginum, lyfta bustirnar (hárini eftir rygginum) og loypa frameftir soleiðis at hann næstan kvalist í ketuni og hetta gevur eitt klárt signal um, at hóast hundurin er ótryggur, so hevur hann tikið eina avgerð um hvat hann skal gera við hóttanina, og tað er at leypa á. Harafturat síggja vit at hundurin letur við halanum. Vit hoyra ofta ting so sum at hundar “flenna við halanum”, men hetta er eyðsæð ikki satt. Sannleikin er tann, at sveiggjan við halanum sum oftast er eitt tekin um konflikt hjá hundum. Flestu østir hundar logra, og vit halda tað merkir, at teir eru glaðir, tí teir ofta gera tað, tá teir heilsa uppá okkum. Tá er sjálvandi eisini ein konflikt, og hon er, at vit eru stór og farlig og hundurin vil bæði heilsa uppá okkum og undirgeva seg.

Click here to view the embedded video.

Her síggja vit hundar, sum spæla. Tann lítli chihuahua hundurin er gamal, og tó áhugaður í at spæla meðan pekingesarin eisini vil spæla, men tekur tað meira róligt. Hvussu síggja vit tað? Gamli hundurin hevur oyruni aftureftir viðhvørt, sum vísir at hann er eitt sindur ótryggur, ella vil vísa hinum hundinum, at hann ikki vil hava nakra konflikt. Tó vísir hann áhuga við at hoppa runt eitt sindur og boyggja albogarnar nakað. Pekingesarin er meira róligur, men vísir eisini, at hann er við uppá tað. Til dømis ger hann fleiri ferðir tað, mann kallar at spælibukka, har hann leggur seg heilt niður á frambeinini. Hetta er ein klár innbjóðing til spæl. Tá hann eftir at bukka rennir avstað, er ætlanin at hin skal renna aftaná, men gamli, hóast hann vísir áhuga í at spæla, tímir opinbart ikki at renna aftaná.

Click here to view the embedded video.

Her er ein smílandi hundur. Her er hampuliga stórur munur á einum smílandi hundi, og einum, sum vísir tenn. Smílandi hundurin leggur stórst dent á at vísa framtenninar og ikki so nógv tøkutennirnar. Harafturat dregur hann munnvikarnar aftureftir. Tá ein hundur vísir tenn, byrjar hann sum oftast við at lyfta vørrina á síðuni við tøkutennirnar, men allar tennirnar koma fram um hundurin er meira østur. Við hesum smílandi hundinum sæðst, at hundurin er ikki østur. Hann “frystir” ikki men flytir seg uppá ein máta, sum virkar eitt sindur nervøsur. Oyruni eru aftureftir og hann starir ikki. Hesi tingini ger hann fyri at vísa, at hann ikki er óður, tí tað kundi mann lættliga hildið, um mann sá ein hund vísa tenn.

Click here to view the embedded video.

Hesin smílist ikki. Hann stendur stillur og spentur og klárur at gera okkurt, um ávaringin ikki riggar. Hann slikkar varrarnar og hetta er nakað sum ofta sæðst á hundum, sum hótta fólk. Kanska fyri at siga, at teir ikki hava hug til at skapa konlfikt, men føla seg noyddar. Hann hevur lagt oyruni til síðuna, men ikki heilt aftureftir sum er eitt nokkso tíðiligt tekin um at hundurin ikki er bangin, men vil hava frið hóast alt.

Hetta eru bara nøkur heilt fá ting, men har er nógv meira afturat. Um mann vil skilja hundaatferð, skal mann hava eyguni eftir oyrunum, halanum og eygunum á hundinum. Tí er tað eitt sindur ringt, at vita hvat ein “Old English Sheepdog” hugsar:

Guð er Guð, um land alt legðist oyði, Guð er Guð, um menniskjan øll doyði

Mynd: André Schuiteman/PA

Eg minnist aftur á morgunsangin í kommunuskúlanum at hesi orðini stóu eftir, sum rættiliga hørð. Eg sum kristin valdi tá at tulka hetta sum eitt reality check og viðurkenna at tað finst nakað sum er hægri enn eg, ella í tað minsta at universi melur ikki rundanum meg. Tað er eisini hetta sum kom í huga tá ið eg fyri nøkrum mánum síðani las um eina nýggja orkide Bulbophyllum nocturnum sum var uppdaga í Papua Ný Guineau. Tað sum ger hesa serliga frá hinum 23.000 sløgunum er at hon einans blomstrar um náttina. Tað er í veruleikanum ikki nakað óvanligt við blómum sum blóma um náttina, men eg tók meg sjálvan í tankanum at tað er rættiliga synd í einari blómu sum næstan ongin nakrantíð skal síggja í blóma.

Fertilisation of Orchids Kelda:Wikipedia

Tá ið Charles Darwin hevði útgivið bók sína “Uppruni slaganna” í 1859, fekk hann tíð at taka sær av øðrum áhugamálum. Eitt teirra var plantufrøði. Hann útgav bókina “Fertilisation of Orchids” í 1861, har hann legði grundarlagið fyri hugskotinum at ymisk flogkykt hava ein leiklut í nøring hjá børkubóndaættini (orkide). Sjálvt um Darwin ikki skal hava allan heiðurin, so var hetta ein av fyrstu argumentunum fyri at blómur vóru ikki litfagrar og vakrar fyri at peika á ein kosmiskan sniðgeva. Hetta var enn einaferð kontroversielt, tí hetta merkti at blómur vóru ikki skaptar við tí eina endamálið fyri okkum menniskju at njóta og stilla í okkara vindeygakarmar. Blómurnar hava sín lit nevnliga fyri at tiltrekkja blómuflugur og onnur kykt, soleiðis at tær kunnu nørast. Hetta er síðani blivið meir og meir undirbygt við eygleiðingum úr øllum heiminum.

Angraecum sesquipedale kelda:Wikipedia

“Tað er mín sannføring at tað finst ein óhugnaliga stórur heygsmaður við fantastiska langum sevuli, sum kann strekkjast út millum 10 – 12 tummar. Nógvir kyktgranskarar hava hildið meg til gjøldur fyri hesa hugsan.”

Hesa forsøgnina gjørdi hann um ein heygsmann sum tá enn ikki var uppdagaður, men útfrá einari orkide Angraecum sesquipedale sum var funnin á Madagascar sum í eftirtíðini fekk hóskandi eyknevni “Darwin’s orkid” ella Darwinar orkide. Fáir granskarar í hansara samtíð fingu seg til at trúgva at ein so stórur heygsmaður fanst, og tað vóru ikki fyrrenn í 21 ár aftaná hansara deyða at ein slíkur bleiv funnin, og at Darwin bleiv prógvaður rætt.

Annahvørt tær eru litfagrar, svartar ella hvítar so leggja blómur ikki í um tær toknast menniskjum, og haldi eisini at nýuppdagaða náttarblóman minnir okkum á hetta. Allar livandi verur hava eitt endamál sum er størri enn hvat menniskju halda um tær ella fáa brúkt tær til.

Eg haldi at lívfrøði og náttúruvísind sum heild er ein týðandi disciplin til av og á minna okkum á okkara pláss í tí heila. Copernikus fjernaði okkum úr miðuni av sólskipanini, og nú vita vit at vit liggja á einum óvesentligum útjaðara av okkara egnu galaksu, sum bert er ein út av fleiri 100 milliardum. Darwin sló okkum somuleiðis av trónuni sum nakað serstakt í lívfrøðiliga heiminum. Sjálvt um okkara atferð og mentan kann sigast at verða rættiliga sofistikerað, so hava vit gott av og á at blíva mint á at vit bara eru kjøtligar verur, eins og nógvar aðrar. Hetta er nakað sum náttúruvísind kann nógv betur enn nøkur prædika ella sálmur, og sum Jobs Gud bert kann verða samdur við. Í einari samtíð har alt handlar um ego, success, og sjálvrealisering, so liva náttúruvísindafólk í einari akuttari tilvitan av at alt í verðini ikki handlar um okkum.

p.s. sokallaða “Darwinar Orkide” stendur júst nú í blóma í botaniska havanum í Keypmannahavn. Eg vildi viðmælt øllum at fari og hugt at hesari spennandi blómu. Hon væntast at gevast í blóma longu í 3. viku. Les meira her

Puristiskur málhugburður eyðkennir hótt mál

Sosiolingvisturin Joshua A Fishman (1926) vísir á, at ein puristiskur málhugburður hevur lyndi til at gera seg galdandi, tá ið málbrúkararnir føla, at teirra mál er hótt.

Í eini útsøgn sum henni omanfyri síggja vit greitt eina andsøgn millum siðvenju og modernitet, og í tí tilfarinum, sum liggur til grund fyri mína gransking, sum stavar frá samrøðum og spurnabløðum í tíðarskeiðinum 2002-2004, kemur greitt til sjóndar, at næmingarnir hava trupult við at sameina teirra góða vilja at varðveita og menna føroyskt við eina nýmótansgerð av lærugreinini. Nakrir næmingar nevna t.d., at teir sakna viðkomandi og tíðarhóskandi bókmentir úr føroyskum jørðildi, samstundis sum aðrir vísa á, hvussu áhugavert tað er at lesa um viðurskifti í Føroyum, serliga úr gomlum døgum.

Móðumálslærugrein og uppgávur hennara

Sum móðurmálslærugrein hevur føroysklærugreinin fjøltáttaðar uppgávur og endamál. Hon eigur eftir mínum tykki at vera ein amboðslærugrein, ein menningarlærugrein, ein samleikalærugrein og ein búningarlærugrein. Tá ið eg hugsi amboðslærugrein, so liggur í tí, at næmingarnir við sínum málsliga førleika kunnu lesa fak og skilja tað, miðla tað og kunna kjakast um tað. Máltøka ber eisini í sær abstraktión, mentanarfatan og samleika. Fastar orðingar, orðafelli og orðatøk kunnu jú ikki skiljast, um tey ikki verða sett í ein mentarnar- og samfelagsligan samanhang. Eitt lítið fitt dømi er, at næmingar í dag nýta hugtakið “at gera einum eina bjarnatænastu” í týdninginum at gera einum eina stóra tænastu. Hetta kemur sjálvsagt av, at teir ikki kenna søguna, sum ger, at “bjarnatænasta” upprunaliga merkti at gera einum eina tænastu, sum ikki var einum at gagni. Hendan søgan er burtur í nútíðarnæmingsins tilviti og mentanardiskursi, og tí er orðið natúrliga farið at merkja “ein stór tænasta”, tí ein bjørn er í hugaheimi næmingsins stór og sterk.

Líknandi trupulleika síggja vit í orðatilfeingi hjá ungdómi í dag. Ungfólk í dag síggja og lesa meginpartin á útlendskum máli, serliga enskum og donskum. Hetta ber í sær, at vanligar orðingar eru horvnar í teirra tilviti. Tey eru vorðin orðafátæk á føroyskum, og tey kenna lítið til mentanarknýtt fyribrigdi. Eg havi seinastu árini við jøvnum millumbili spurt mínar næmingar, hvat m.a. ein “skjøldur” merkir og enn hevur eingin næmingur kent svarið. Sjálvandi er orðið eitt fakorð, men høvdu tey lisið meira á føroyskum, so vóru tey komin á orðið, tí tað er vanligt, bæði í fakmáli og í føroyskum bókmentatilfari. Lítil lesnaður á føroyskum og ógvuliga avmarkað undirhalds- og faktilfar á føroyskum er høvuðsorsøkin til, at føroyska málið hjá næmingum í skúlaverkinum er alt ov eintáttað og orðafátækt, so orðafátækt, at tað kann ganga út yvir almenna upplýsingarstøðið, tí tey eru ikki før fyri á sjálvstøðugan, umhugsaðan og búnan hátt at orða og bera sína vitan víðari.

Yvirborðsvitan

Tey ungu duga væl betur enskt enn undanfarin ættarlið, men tey kenna tað mest og best frá undirtekstum í sjónvarpi, frá spølum og undirhaldi yvirhøvur, so tað er ikki tað abstraktiónsstøði og orðafeingi, sum vit vanliga knýta at høgum upplýsingarstigi, heilt einfalt tí tey eru ikki før fyri at hugleiða og fjøltátta, so komast kann inn í kjarnan í einum kjakevni – tað eru tómar orðingar og ikki grundgivnar útsagnir, sum eyðkenna útsagnir hjá ungfólki í dag. Tey hava eina ótrúliga stóra yvirborðsvitan, sum avgjørt kann knýtast at aðrari fyri einstøku lærugreinirnar viðkomandi vitan, men tað krevur, at lærarin er breitt vitandi sjálvur, og at hann kennir teir ikki stovnsgjørdu vitanarportalar, sum næmingarnir fáa sína vitan frá. Tað er eftir mínum tykki ein av størstu avbjóðingunum hjá lærarum í dag, at miðla vitan sum eitt slag av vegleiðara, metara og kritikkara av teirri vitan, sum liggur algongd á alnetinum, og sum næmingarnir hvør í sær hava differentieraða vitan um. Lærarin skal megna at fyrihalda seg til og knýta til vitan hjá einum heilum flokki av einstaklingum. Tískil verður frálæra í framtíðini í nógv størri mun ein einstaklingsgrundað frálæra, har felags floksundirvísing einans kemur at fylla ein lítlan part av samlaðu frálæruni. Talan verður ivaleyst um frálæru í vitan av meiri handverksligum slagi, tað at læra næmingarnar tey grundleggjandi amboðini fyri tilognan av allari vitan: at lesa, skriva og rokna. Talan, abstraktiónir og reflektiónin verður skapt í samskiftinum, sum byggir á upplýsing, vitanartilfeingi og evnini at málbera seg greitt, reflekterað og fakliga grundað. Hetta krevur sosialan felagsskap, og har kemur spurningurin inn, um hvussu vit fáa bæði undirvíst næmingum einsæris og samstundis gera teir til sosialt tilvitaðar persónar, sum kunnu virka í einum felagsskapi, har vitan verður til og ment í sosialum samskifti og samstarvi. Tað liggur ein ómetaliga stór ábyrgd á skúlaverkinum í framtíðini at gera landsins borgarar førar fyri kritiskt at handfara ta risastóru upplýsingarmongd, sum liggur í talgilda tykisheiminum og sveimar uttan sendara og ábyrgdarhavara og ikki minst við vantandi gjøgnumskygni og sera ógreiðum ætlanum og endamáli. At gjøgnumskoða møguliga manupulatión og propagandu verður størsta avbjóðingin, ið vitanarsamfelagið og skúlaskipanin stendur fyri. So er spurningurin í øllum, hvar er føroyskt og føroysklærugreinin í øllum hesum meldrinum. Bæði mál og lærugrein standa fyri stórum avbjóðingum, men hvar vit skulu byrja og hvørja loysn vit skulu velja og hvørjar møguleikar vit hava, verður evnið í einum komandi bloggi.

Gott nýggjár, kæru blogglesarar

Firouz Gaini, formaður

Karin Margretha Larsen, næstforkvinna

Hans Ellefsen, kassameistari

William Simonsen, skrivari

Vár í Ólavsstovu

Tiltakslimir:

Gunnvør á Norði

Erling Isholm

Vit, sum eru kristin, halda nakað løgið hendi á jólum. Tá ið Jesus varð føddur, siga vit, gjørdist Gud menniskja. Jesusbarnið í krubbuni umboðaði sostatt, ógvuliga bókstaviliga, eina samanrenning ímillum tað menniskjaliga og guddómiliga. Vit kalla hetta inkarnatiónina, ella holdsliggeringina.

Hetta betýður alt møguligt. Fyrst og fremst er inkarnatiónin sambært kristnu játtanini grundarlagið undir einastu og allari vónini fyri heiminum. Men inkarnatiónin sigur eisini nakað um grundleggjandi hugburðin, sum kristin trúgv hevur mótvegis fysiska heiminum.

Tað er tað, eg vil siga nakað um.

Ofta verður kristin trúgv kalla veruleikafjar og tað er rætt í ein vissan mun. Summi kristin hugsa so nógv um himmalin, til dømis, ella avnokta so mikið sítt likam og tess náttúrligu lystir, at tey ikki kunnu sigast at hava beinini serliga væl fest á jørðini. Men hetta meti eg vera eina misskiljing av undirliggjandi logikkinum í inkarnatiónini og, sostatt, kristindómi. Tí inkarnatiónin er djúptøkin viðurkenning av tilfari. Tilfar, hold og blóð, jarðiska tilveran, eru, í ljósinum av inkarnatiónini, ikki ting, sum skulu avnoktast ella flýggjast undan. Tilfar er eftir inkarnatiónini at døma Gudi so kært, at hann ikki himprast við sjálvur at gerast tilfar til tess at frelsa tað.

Sæð í hesin ljósinum er tað kanska ikki heilt so løgið, at tað var í einum partvíst kristnum vitugum umhvørvi, at nýmótans vísindi uppstóðu. Tað er í hvussu er eitt djúpt samband ímillum kristna trúgv og fysiska veruleikan (og tí granskingini av honum).

Ironiskt nokk er hetta júst orsøkin fyri, at so mong kristin er ímóti ymiskum ítøkiligum vísindaligum niðurstøðum, eins og menningarlæruni. Kristindómur er ikki buddhisma, hvørs tilhangarar ongar trupulleikar tykjast at hava við mongu grundleggjandi kollveltingunum, vísindini hava koyrt okkara fatan av fysiska heiminum ígjøgnum. Men hví skuldu teir tað? Fysiski heimurin er jú, í seinasta enda, einans ein illusión. Kreationistar og onnur kristin hava tað ikki so lætt. Fysiski veruleikin hevur ein sentralan týdning og leiklut í kristindómi. Kristindómur er grundleggjandi tilfarsviðurkennandi og er hann tí eisini grundleggjandi vísindaviðurkennandi. Kreationistar, kann man siga, hata vísindi tí teir elska vísindi. Teimum dámar kanska ikki ítøkiligu úrslitini, vísindini koma til, men teir kunnu ikki avnokta heimildina, sum vísindini hava, at siga okkum um hvussu fysiski veruleikin hongur saman. Og tí finna teir heldur uppá síni egnu, alternativu vísindi ístaðin fyri at avnokta vísindini fullkomiliga ella at raðfesta tey niður á eitt óviðkomandi støði.

Kreationistar? Jesusbarnið hevur skyldina.

Hetta er somuleiðis orsøkin fyri at so nógv meira hugsunnarsom kristin ikki orduliga hava eina meining um evnið. Tey vita, at fysiski veruleikin hevur týdning og at teirra hugsanir um hann hava eina ávirkan á teirra gudfrøði. Men tey eru ikki til reiðar at góðtaka summar av broytingunum vísindaligar niðurstøður, so sum menningarlæran, hava við sær. Tey vilja ikki broyta sína gudfrøði, so tey ignorera vísindini í staðin.

Men fyri summi av okkum er inkarnatiónin júst orsøkin, at vit góðtaka og stuðla øllum, sum eitur vísindi. Fyri okkum eru jólini og teirra andaliga endurmiðsavnan eisini ein áminning um hvussu virðismikið tilfar er og hvussu vert tað er at granska. Tí hetta er ikki bara tilfar. Hetta er tilfar, sum Gud viðurkendi sum “Sera gott!” í inkarnatiónini.

Hetta er eitt sindur ergiligt, tí bjarnadýr eru millum tey mest spennandi djórini á jørðini og her er hví:

Summi av teimum tola ekstreman kulda, niður í næstan absolutt null (-273 stig) og summi ekstreman varma (151 stig).

Summi klára seg í 10 ár uttan vatn.

Summi tola radioaktivar geislar (1000 ferðir betri enn onnur djór) ella at fara ein flúgvitúr út í rúmdina og niður aftur á jørðina uttan at doyggja.

Tey eru at finna so at siga allastaðni og so eru tey eisini ordiliga ker.

Hvussu ber tað so til, at næstan ongin uttan nørdar og lívfrøðingar kenna hesi djórini? Helst tí at tey eru ordiliga smá. Eg haldi tað er vánaligt, at tey ikki sleppa við í lívfrøðiundirvísingina í fólkaskúlanum, men kanska er tað bara tí at tey bróta allar reglurnar og tí ikki rigga so væl sum dømi um nakað sum helst. Tað er ivaleyst lættari at tosa um fiskar og blómur, sum vit skilja ordiliga væl og kunnu brúka sum grundarlag undir undirvísing um øll hini sløgini av lívi.

Her í Føroyum finnast eisini bjarnadýr og vit hava okkara heilt egnu lívfrøðingar, sum hava brúkt nógva tíð uppá at kanna okkara bjarnadýr.

Til dømis hevur Birna Trygvadóttir funnið trý nýggj sløg, ja eitt heilt genus av bjarnadýrum og útgivið grein um tað sama í tíðarritinum Zootaxa (pdf). Í greinini sigur hon, at henda nýggja grein av bjarnadýrum møguliga eru ein leivd frá jøklum. Tíverri havi eg ikki alla greinina, so eg kann bara siga frá brotinum, eg slapp at lesa á netinum.